Het Noord-Hollandse werkontwikkelbedrijf Zaffier loopt voorop bij de herinrichting van de lokale sociale infrastructuur. Goede samenwerking met de zes gemeenten in de regio is daarbij van belang, zeggen alle partijen, net als onderling vertrouwen. ‘Ik word nooit verrast. Dat is best comfortabel’, vertelt wethouder René Oud van Uitgeest over de samenwerking.

Aan de noordrand van Alkmaar staat de werkplaats van Zaffier. Hier werken zo’n vierhonderd mensen aan allerlei klussen, van het inpakken van dozen tot het repareren van afgeschreven sieraden. Ook worden er nieuwe meubels gemaakt van afgeschreven hout. Aan een van de wanden hangt een grote vlag van voetbalclub AZ, de trots van de regio.

In alles lijkt de werkplaats nog op het gemeentelijk werkbedrijf van vroeger, waar mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan het werk werden gezet om productie te draaien en opdrachten uit te voeren. Maar niets is minder waar, zegt Amy Niestadt van Zaffier. ‘Het doel is niet langer om inwoners zo snel mogelijk uit de uitkering te krijgen, maar vooral om ervoor te zorgen dat ze uiteindelijk zelfredzaam worden. Niemand heeft er wat aan als mensen na een halfjaar weer terugkomen in de uitkering. We willen echt kijken naar wat iemand kan en mensen daarbij begeleiden. Dat is allemaal maatwerk en kost meer tijd en geld. Daar hebben we de organisatie op moeten inrichten. Ook de samenwerking met gemeenten kreeg extra aandacht.’

Partners

Een samenwerking zoals die van Zaffier kan ingewikkeld worden. Zes gemeenten met eigen wensen, colleges en gemeenteraden die invloed willen, complexe wetgeving en strakke financiële kaders, allemaal factoren die kunnen leiden tot discussie. Hoe krijg je dan de neuzen dezelfde kant op?

Niestadt is als strategisch bestuurspartner de schakel tussen Zaffier en de zes gemeenten die formeel opdrachtgever zijn. Haar taak: zorgen dat de samenwerking tussen alle partijen optimaal verloopt. ‘We spreken liever niet van opdrachtgever en -nemer, maar van partners,’ stelt ze.

Vertrouwen en onderling begrip zijn van belang om de relatie goed te houden, zegt Niestadt. In het visierapport Bouwen aan Sora (Sociale onderneming regio Alkmaar) zijn voorafgaand aan de fusie langjarige afspraken gemaakt over de koers. Niestadt praat de gemeenten geregeld bij over ontwikkelingen, is bereikbaar voor wethouders en raadsleden en nodigt ze uit voor werkbezoeken en presentaties over de uitvoering van de verschillende regelingen.

Die aanpak werkt, bevestigt wethouder René Oud (D66) van Uitgeest. Hij is lid van het dagelijks en algemeen bestuur van Zaffier. ‘We spreken elkaar op basis van gelijkwaardigheid. We leggen onze wensen op tafel, maar willen ook van Zaffier horen of dat uitvoerbaar is. Dat geven ze aan. Ik word nooit verrast, omdat ik voorafgaand aan de bestuursvergadering met Amy alles al heb besproken. Dat is best comfortabel.’

Participatiewet

De decentralisaties van 2015 zorgden voor een ommekeer in de manier waarop mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt door de gemeente worden ondersteund. De WSW ging op slot voor nieuwe instroom. Onder de nieuwe Participatiewet is het de bedoeling dat zoveel mogelijk mensen uit de doelgroep aan de slag gaan bij een reguliere werkgever. De operatie gaat gepaard met een stevige bezuiniging. Daarnaast zijn gemeenten meer kwijt aan bijvoorbeeld jongeren in de bijstand dan werd voorzien, zegt Niestadt. ‘Het afschaffen van de WSW en het beperken van de toegang tot de Wajong betekent niet dat inwoners geen ondersteuning meer nodig hebben. Zij stromen nu de bijstand in. Daarin moeten we blijvend investeren.’

Onderzoeksbureau Berenschot waarschuwde in 2023 dat gemeenten door de financiële druk nog weinig werk maakten van een langetermijnvisie op hun sociale infrastructuur. Daarom stelde de rijksoverheid in 2025 extra geld beschikbaar. Gemeenten moeten eind 2026 hun plannen daarvoor af hebben. Dus is er werk aan de winkel op veel gemeentehuizen.

Schaalvoordelen

Zaffier loopt voorop bij de herinrichting van de sociale infrastructuur. Door de fusie zijn schaalvoordelen behaald, zegt Niestadt. En omdat er meerdere regelingen worden uitgevoerd, is het eenvoudiger om inwoners individueel maatwerk te bieden. Wethouder Oud: ‘We hebben een grote taak gedelegeerd aan Zaffier. Die taak raakt onze inwoners direct. We kunnen dat niet los zien van wat de gemeente doet bij de Wmo en de jeugdzorg. Dat betekent dat we goed moeten samenwerken, anders ontstaan er alsnog schotten.’

Door de samenwerking lijkt het beleid rondom werk en inkomen op afstand gezet van de deelnemende gemeenten. Ook letterlijk: het is een klein halfuur rijden van Uitgeest naar de werkplaats van Zaffier. Voor gesprekken met inwoners komen de medewerkers van Zaffier daarom naar de gemeentehuizen toe. En het kleine Uitgeest (13.500 inwoners) moet in die samenwerking opboksen tegen Alkmaar (113.000 inwoners) en Dijk en Waard (91.000 inwoners). De structuur is zo opgezet dat de kleinere gemeenten niet overvleugeld worden door de grotere, zegt Niestadt.

Daarbij is het uitgangspunt dat het sociaal beleid van de zes gemeenten zoveel mogelijk geharmoniseerd wordt, zegt wethouder Oud. ‘We proberen 90 procent hetzelfde te doen. Maar er blijven natuurlijk nuanceverschillen.’ Die harmonisering heeft ook een principiële reden, zegt hij. ‘Op hun werk zitten de inwoners van verschillende gemeenten naast elkaar. We willen niet dat ze dan verschillend worden behandeld.’

Gemeenteraad

Bijzondere aandacht is er voor de gemeenteraadsleden. Zij zijn immers democratisch gekozen en zitten in de haarvaten van de samenleving, zegt Niestadt. Maar veel raadsleden vinden het lastig om grip te krijgen op gemeenschappelijke regelingen zoals die van Zaffier, omdat de materie ingewikkeld is en veel raadsleden het gevoel hebben bestuurlijk op afstand te staan. ‘We hebben bevoegdheden overgedragen aan de gemeenschappelijke regeling. Het algemeen bestuur bepaalt wat er gebeurt’, zegt raadslid Kees Schouten (VVD) uit Uitgeest. ‘Als raad staan we daardoor meer op afstand van de uitvoering.’ Juist daarom vindt hij het belangrijk dat Zaffier de raden actief betrekt bij wat de activiteiten. ‘Ze organiseren informatiebijeenkomsten en nemen ons mee in de ontwikkelingen. Dat zorgt ervoor dat we goed zicht houden op het werk dat wordt gedaan. Dat is fijn en zorgt voor vertrouwen.’

Toch voelt de samenwerking met Zaffier meer betrokken dan bij andere regelingen, zegt Schouten. Dat komt omdat het ontwikkelbedrijf de raden actief betrekt bij alles wat er gebeurt, met bijvoorbeeld informatiebijeenkomsten. ‘Zaffier doet er veel aan. Ze maken duidelijk wat ze doen en waar ze mee bezig zijn. Dat is fijn en zorgt voor vertrouwen.’

Over Zaffier

Zaffier voert sinds 2022 diverse sociale regelingen uit voor zes Noord-Hollandse gemeenten (Alkmaar, Dijk en Waard, Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo) en transformeerde de afgelopen vier jaar van traditioneel werkbedrijf naar sociaal ontwikkelbedrijf. De organisatie ondersteunt inwoners bij werk, geldzaken en inburgering. Zaffier werkt niet alleen aan de oude sociale werkvoorziening (WSW), maar is inmiddels betrokken bij zo’n beetje alle gemeentelijke regelingen rondom werk en inkomen, van Participatiewet en Wajong tot inburgering en ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen. Naast de vierhonderd medewerkers in de werkplaats, zijn er nog eens vijfhonderd voltijdbanen gedetacheerd bij reguliere werkgevers.