Tijdens de Cedris Lezing 2025 schetste Josse de Voogd hoe beleid vaak gunstig is voor de ontwerpers, maar schrijnend uitpakt voor de meest kwetsbaren. Complexe regels duwen mensen uit het systeem, met willekeur en stress als gevolg. Hij pleitte voor universele voorzieningen om iedereen beter te ondersteunen.

“Mensen zijn niet vrijwillig afgehaakt, maar zijn weggeduwd door het systeem.” Tijdens de Cedris Lezing 2025 over verschillen, onbehagen en een plek voor iedereen benoemde Josse de Voogd deze ongemakkelijke waarheid. “Het aanvragen van toeslagen of hulp is vaak ingewikkeld. Een foutje in een uitkering kan grote gevolgen hebben. Je moet geld terugbetalen, krijgt een boete of raakt zelfs je uitkering kwijt.” Dit maakt volgens de Voogd dat het voor sommige mensen aantrekkelijker is om een leven buiten het systeem te zoeken. “Misschien is de pakkans in het zwarte circuit wel kleiner dan de pakkans in het reguliere systeem.”

Kijk van het systeem

De mensen die regels en beleid vormgeven, hebben zelf relatief weinig te maken met instituties. Zij zijn vaak hoogopgeleid en kijken positief naar de wereld. Beleidsmaatregelen richten zich vooral op de middengroepen, die goed meekomen in de samenleving en weinig last hebben van complexe regelgeving. Maar juist voor de mensen die het meest geraakt worden door die regels, kunnen de gevolgen enorm zijn. De Voogd hield de zaal een spiegel voor: “Zij die het systeem ontwerpen, ervaren het positiever dan zij die eraan onderworpen zijn.”

Gezondheid en toegankelijkheid

Gezondheid speelt een belangrijke rol in hoe iemand met instituties te maken krijgt. Wie arm én ongezond is, loopt tegen veel meer obstakels aan en wordt afhankelijk van het systeem. Maar dat systeem is niet altijd rechtvaardig en kent ook willekeur, stelde Josse de Voogd. Wanneer een ziekte niet wordt erkend, val je buiten de regels en moet je het zelf uitzoeken. Je kunt nergens een beroep op doen. Dit mechanisme creëert een tweedeling in de samenleving: insiders, die binnen het systeem rechten hebben, en outsiders, die erbuiten vallen.

Ook de manier waarop arbeidsongeschiktheid wordt beoordeeld, kent willekeur. Iemand met een hoog inkomen wordt eerder als arbeidsongeschikt erkend dan iemand met een laag inkomen. Zelfs als de ziekte dezelfde urenuitval veroorzaakt. Daarnaast spelen postcodeverschillen een grote rol. Doordat veel beleid is gedecentraliseerd naar gemeenten, bepaalt je woonplaats welke voorzieningen je krijgt. Maar gemeentegrenzen zijn ook maar willekeurig getrokken. Waar je woont, bepaalt welke voorzieningen voor jou beschikbaar zijn.

Gevolgen van beleid

Omdat het soms onzeker is of je in of uit het systeem valt, verlies je grip. Dat heeft enorme consequenties. Niet weten of je rond kan komen geeft enorme stress. “Het hebben van financiële stress is ongezonder dan het eten van een frikandel.”

Panelgesprek

Na de lezing volgde een panelgesprek met Marianne van der Sloot, wethouder van Den Bosch, Marianne van den Anker, Ombudsman van Rotterdam-Rijnmond en Yasin Torunoglu, directeur van Diamant-Groep. Ook tijdens dit gesprek werd geconstateerd dat het niet gek is dat mensen kiezen voor het illegale pad. Er vielen rake uitspraken, zoals: ”de armste mensen hebben te maken met de rijkste bureaucratie” en “de pakkans in het reguliere systeem wanneer je een foutje maakt bij de bijstand is misschien wel groter dan de pakkans als je een plofkraak doet”.

Bovendien werkt binnen het systeem van de bijstand de bewijslast omgekeerd. Bij moord ben je onschuldig, zolang schuld niet is bewezen. Bij een fout in de bijstand blijf je juist verdacht tot je zelf hebt kunnen bewijzen dat je onschuldig bent. De Voogd: “Ik voel me gewoon een verdachte in deze samenleving met mijn ziekte.”

Tijdens het gesprek ontstond enige verlegenheid op de vraag of de kans op precedentwerking reden kan zijn een onwenselijke situatie niet aan te pakken. Marianne van der Sloot wees op de realiteit: gemeenten hebben beperkte financiële ruimte en kunnen niet alles oplossen. Maar dat is juist reden om samen te zorgen dat deze schrijnende situaties zo min mogelijk voorkomen.

Universele voorzieningen

De Voogd pleitte daarom voor universele voorzieningen: liever breder toegang dan meer voor specifieke groepen. “De overheid kan het niet meer overzien omdat het zo’n oerwoud is geworden van voorzieningen. Daarmee raak je deze doelgroep kwijt.”

#IkVerdienHetOok

Aan het einde van de lezing voerden vakbonden FNV en CNV actie voor een betere cao. Dertig actievoerders overhandigden een manifest en vroegen Cedris om samen op te trekken naar het Rijk voor structurele verbeteringen in arbeidsvoorwaarden. Voorzitter El Mokaddem sprak zijn steun uit en riep het kabinet op middelen vrij te maken om de bestaanszekerheid van deze groep te waarborgen.

Deze actie stond niet op zichzelf. Cedris riep op tot ondertekening van de petitie #IkVerdienHetOok, waarmee aandacht wordt gevraagd voor de impact van belastingmaatregelen op deze groep. Medewerkers met een ondersteuningsbehoefte, die vaak niet fulltime kunnen werken, worden hierdoor onevenredig hard geraakt.

Wil je meer weten over deze acties? Kijk dan hier!