Wat betekent werk voor mensen met een verstandelijke beperking, en wat is er nodig om hen duurzaam aan het werk te helpen? Die vragen staan centraal in het promotieonderzoek van gedragswetenschapper en orthopedagoog-generalist Moniek Voermans. Het onderzoek deed ze vanuit Tranzo, het wetenschappelijk centrum voor zorg en welzijn van Tilburg University. Haar onderzoek laat zien waar het in de praktijk schuurt én waar ruimte zit om het anders te organiseren.

Ambitie Participatiewet

De invoering van de Participatiewet had een duidelijke ambitie: meer mensen met een ondersteuningsvraag aan het werk helpen. “Maar in de praktijk zien we niet per se meer kansen voor mensen met een verstandelijke beperking,” vertelt Voermans. Dat was voor haar aanleiding om de arbeidsparticipatie van deze groep vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken.

Moniek onderzocht het perspectief van mensen met een verstandelijke beperking zelf, hun naaste omgeving, (reguliere) werkgevers en dat van klanten – door de ogen van werkgevers. De conclusie is helder: er is veel mogelijk, mits we werk organiseren rondom mensen. Een aanpak waarin werkontwikkelbedrijven al jaren ervaring hebben.

Waarde van werk

Voor de mensen met een verstandelijke beperking die Voermans sprak, heeft werk een diepe betekenis. Het gaat verder dan taken uitvoeren of een loonstrook ontvangen. “Werk draagt bij aan zingeving, eigenwaarde, persoonlijke groei en sociale contacten,” vertelt ze. “Maar bovenal betekent werk het verkrijgen en behouden van een gewaardeerde maatschappelijke positie. Net als ieder ander.”

Die waarde van werk is opvallend universeel. De opbrengsten verschillen nauwelijks van wat werk betekent voor mensen zonder ondersteuningsvraag. Het onderscheid zit dan ook niet in motivatie of inzet, maar in de mate waarin de arbeidsmarkt ruimte biedt om werk passend te organiseren.

Meerwaarde voor werkgevers

Of die ruimte er is, hangt sterk van werkgevers af. “De kans van deze groep op de arbeidsmarkt valt of staat met de welwillendheid en het gedrag van een werkgever”, vertelt Voermans.

Die welwillendheid wordt in de praktijk vaak beloond. Werkgevers ervaren dat het aannemen van iemand met een verstandelijke beperking voor henzelf waardevol is. “Ze kunnen taken beleggen die anders lastig in te vullen zijn”, vertelt Voermans. “Denk aan kortere diensten of repeterende werkzaamheden. Voor sommige mensen is dat juist prettig werk. Van daaruit kunnen ze zich verder ontwikkelen.”

Ook op de werkvloer zelf heeft dit effect. De aanwezigheid van deze collega’s verandert de dynamiek. “Mensen kijken meer naar elkaar om,” aldus Voermans, “omdat zichtbaar wordt dat iedereen iets anders nodig heeft om goed te kunnen werken.”

Commitment creëren

Die meerwaarde ontstaat niet vanzelf. Want uit het onderzoek blijkt dat inclusief werken vraagt om commitment in de hele organisatie. Daarbij speelt affiniteit met de doelgroep een grote rol, iets wat niet bij iedereen vanzelfsprekend is en soms spanning kan opleveren. “Als iemand op een vast moment pauze krijgt, ook al is het druk, kunnen collega’s dat als oneerlijk ervaren”, vertelt Voermans. “Daarom is het heel belangrijk om begrip te creëren.”

Haar advies is dan ook duidelijk: “Zorg voor commitment in alle lagen van een bedrijf en voldoende kennis over wat deze groep nodig heeft op de werkvloer. En zoek binnen je bedrijf bewust naar mensen met affiniteit met de doelgroep.” Dat heeft effect voor de medewerker met een ondersteuningsvraag en levert ook iets op voor collega’s en begeleiders. “Voor hen geeft die begeleiding een extra dimensie in hun werk, omdat ze zo bijdragen aan de ontwikkeling van een persoon én aan een inclusieve maatschappij.”

Passend werk en passende ondersteuning

Wanneer dat draagvlak er is, wordt de inrichting van het werk bepalend voor succes. Daarbij is het uitgangspunt niet de bestaande functie, maar de persoon. Ook wel: vraaggestuurde matching.

“Door te kijken naar wat bij iemand past en daar het werk omheen te organiseren, komt iemand veel beter tot zijn recht,” zegt Voermans. “Een verstandelijke beperking ziet er bij iedereen anders uit. Wat voor de één werkt, werkt voor de ander niet.”

Om dit duurzaam te laten slagen, is begeleiding onmisbaar. Een vast aanspreekpunt zorgt voor rust en duidelijkheid, bijvoorbeeld door afspraken te bewaken en aanpassingen op de werkvloer te organiseren. Juist in deze fase kan ondersteuning vanuit een werkontwikkelbedrijf helpen, als sparringpartner voor werkgevers en als vertrouwde schakel richting de medewerker.

Praktijkvoorbeeld in de horeca

Hoe dit er in de praktijk uitziet, laat een horecabedrijf zien dat meewerkte aan het onderzoek. Het bedrijf heeft verschillende werkplekken en taken, wat de mogelijkheden vergroot om een passende werkomgeving te creëren.

Voermans beschrijft een medewerker die klantcontact in het begin spannend vond. “Hij startte met werkzaamheden achter de schermen, zoals het klaarzetten en opruimen van vergaderingen.” Stap voor stap werd het klantcontact opgebouwd. En wanneer het even minder gaat, kan hij terugschakelen. “Dit laat zien wat het effect is van een werkomgeving die meebeweegt met de persoon,” zegt Voermans. “Niet één vast takenpakket, maar ruimte om het werk aan te passen aan wat iemand op dat moment aankan.”

De rol van werkontwikkelbedrijven

In dit geheel ziet Voermans een belangrijke rol voor werkontwikkelbedrijven. “De mensen met een verstandelijke beperking die ik sprak, vonden het juist prettig om tussen mensen zonder beperking te werken,” vertelt ze. Werkontwikkelbedrijven kunnen daarin de brug vormen tussen mensen en reguliere werkgevers.

Daarnaast ondersteunen zij werkgevers in de praktijk. Door mee te denken, bij te sturen wanneer het schuurt en als vangnet te fungeren. “Voor werkgevers is het fijn om die back-up te hebben en het gevoel te hebben dat ze het niet alleen hoeven uit te vinden,” zegt Voermans.

Van intentie naar praktijk

Het onderzoek van Voermans laat zien dat werk werkt. Voor mensen, voor werkgevers en voor teams. Een belangrijke voorwaarde is dat we bereid moeten zijn het werk anders te organiseren. Niet vanuit systemen of vaste functies, maar vanuit mensen. Zo maken we samen werk van een arbeidsmarkt die vanzelfsprekend inclusief is.